 |
| Μεταβίβαση γης | Τύποι μεταβίβασης αγροτικής περιουσίας και τα απαραίτητα δικαιολογητικά |
Η επόμενη μέρα της γης
Όταν η ιδιοκτησία αλλάζει, αλλά η στήριξη απουσιάζει.
Στην Ελλάδα του 2025, οι μεταβιβάσεις αγροτικής γης αυξάνονται καθημερινά. Πατεράδες που κουράστηκαν. Παππούδες που μεγάλωσαν. Μανάδες που επιθυμούν να ξεκουραστούν. Η γη περνάει στα χέρια της επόμενης γενιάς – αλλά μαζί της δεν περνά και η γνώση, η στήριξη, το πλάνο.
Μια υπογραφή στο συμβολαιογράφο, μια επίσκεψη στο ΚΥΔ - και ξαφνικά, ο ''νέος αγρότης'' βρίσκεται μπροστά σε μια πραγματικότητα που δεν του έχει εξηγήσει κανείς. Όχι γιατί δεν θέλει να μάθει. Αλλά γιατί δεν υπάρχει ποιος να του το διδάξει.
Όταν οι αριθμοί δεν λένε ψέματα
Σύμφωνα με την τελευταία Απογραφή Γεωργίας - Κτηνοτροφίας της ΕΛΣΤΑΤ (2021), η καλλιεργούμενη γεωργική γη στην Ελλάδα ανέρχεται σε 28,9 εκατομμύρια στρέμματα. Πρόκειται για μια τεράστια παραγωγική έκταση, κατανεμημένη σε αροτραίες (60%) και δενδρώδεις καλλιέργειες (25%), ενώ το υπόλοιπο ποσοστό (15%) αφορά άλλες χρήσεις.
Παρόλα αυτά, δεν υπάρχουν επίσημα συγκεντρωτικά στοιχεία για τον αριθμό των μεταβιβάσεων. Η εμπειρία, όμως, από τον αγροτικό χώρο δείχνει ότι κάθε χρόνο πραγματοποιούνται χιλιάδες τέτοιες πράξεις - κυρίως εντός οικογενειών - συχνά χωρίς θεσμική καθοδήγηση ή σχεδιασμό.
Τι συμβαίνει στην πράξη με τις μεταβιβάσεις
Η θεωρία λέει ότι η μεταβίβαση γης είναι μια διαδικασία ξεκάθαρη: ο παλιός ιδιοκτήτης παραχωρεί, ο νέος αναλαμβάνει, και τα δικαιώματα περνούν κανονικά. Στην πράξη, όμως, ειδικά σε περιόδους όπου το ΟΣΔΕ είναι κλειστό, η μεταβίβαση δεν δηλώνεται άμεσα. Αυτό σημαίνει ότι ο νέος παραγωγός μένει ''ξεκρέμαστος'' - ιδιοκτήτης στη θεωρία, αλλά χωρίς επίσημη κατοχύρωση στα συστήματα.
Αν κάποιος επιχειρήσει να μεταβιβάσει δικαιώματα εκτός ΟΣΔΕ (με "μεταδίδευση"), η διαδικασία είναι πιο περίπλοκη: πρέπει να περάσει έλεγχος, και μάλιστα σε μεγάλη γεωγραφική εμβέλεια. Οι μεταβιβάσεις που πραγματοποιήθηκαν π.χ. την περίοδο Οκτωβρίου - Δεκεμβρίου 2024 (στο ΟΣΔΕ 2024), υποβλήθηκαν από τα ΚΥΔ στην ειδική πλατφόρμα, αλλά ελέγχθηκαν σταδιακά - ανά ΑΦΜ και σε πακέτα.
Πολλοί παραγωγοί που υπέβαλαν σωστά, βρέθηκαν να περιμένουν μήνες για να εγκριθεί η μεταβίβασή τους, με αποτέλεσμα να καθυστερεί:
α) η πληρωμή των άμεσων ενισχύσεων,
β) η εγγραφή σε οικολογικά σχήματα ή προγράμματα, γ) ακόμη και η κατοχύρωση ιδιοκτησίας στα συστήματα του ΟΠΕΚΕΠΕ.
Σε πολλές περιπτώσεις, παρακρατείται και μέρος των δικαιωμάτων (του ποσού), χωρίς ο νέος δικαιούχος να γνωρίζει επακριβώς το γιατί. Όλα αυτά αναδεικνύουν ένα βασικό κενό: η μεταβίβαση γης δεν συνοδεύεται από άμεση, απλή και διαφανή ενημέρωση.
Από την υπογραφή ... στην πράξη
Η υπογραφή του συμβολαίου δεν είναι το τέλος μιας διαδικασίας - είναι η αρχή μιας αλυσίδας ενεργειών που κανείς δεν έχει εξηγήσει. Ο νέος παραγωγός αναλαμβάνει ρόλο σε ένα περιβάλλον πολύπλοκο, χωρίς καθοδήγηση, χωρίς βήματα, χωρίς ''φάκελο πρώτης μετάβασης''.
Τις περισσότερες φορές, δεν γνωρίζει τι είναι οι ενεργές δηλώσεις, πώς λειτουργούν τα οικολογικά σχήματα, ή τι απαιτείται για το ΜΑΑΕ, τον ΕΦΚΑ και τις ενισχύσεις. Δεν ξέρει τι σημαίνει ''χάνεις την πληρωμή αν δεν δηλώσεις εγκαίρως'' = μέχρι να το μάθει με τον δύσκολο τρόπο.
Πολλές μεταβιβάσεις καθυστερούν να συνοδευτούν από τις απαραίτητες διοικητικές ενέργειες. Άλλες προχωρούν στα συστήματα χωρίς να έχει εξηγηθεί ποτέ το επόμενο βήμα. Και κάθε καθυστέρηση στην αγροτική διοίκηση κοστίζει: σε ενίσχυση, σε απώλεια προγραμμάτων, σε ευκαιρίες που δεν επιστρέφουν.
Ο γεωπόνος - ή ένα σωστά στελεχωμένο ΚΥΔ - είναι συχνά η μόνη πυξίδα. Όταν απουσιάζει, ο παραγωγός βαδίζει στα τυφλά.
Ο Νίκος, 40 ετών, κληρονόμησε τα χωράφια του πατέρα του, υπέγραψε τα συμβόλαια και πίστεψε ότι όλα είχαν τακτοποιηθεί. Δύο μήνες μετά, έμαθε πως δεν θα πληρωθεί γιατί δεν είχε κάνει “ενεργή δήλωση”. Κανείς δεν του είχε εξηγήσει ότι κάτι τέτοιο ήταν απαραίτητο — και ούτε το σύστημα το είχε προβλέψει.Η έλλειψη ενημέρωσης δεν είναι τεχνικό πρόβλημα. Είναι θεσμική αδυναμία. Και η σιωπή αυτή βαραίνει όχι μόνο τον νέο παραγωγό, αλλά και την ίδια την επιβίωση του αγροτικού κόσμου.
Τύποι μεταβίβασης και τα απαραίτητα δικαιολογητικά
Όταν μιλάμε για μεταβίβαση αγροτικής ιδιοκτησίας ή δικαιωμάτων ενίσχυσης, δεν εννοούμε μία και μοναδική διαδικασία. Στην πράξη, υπάρχουν δύο βασικά σενάρια που συναντάμε καθημερινά:
1. Όταν ο παραγωγός παραχωρεί τα δικαιώματά του ο ίδιος
(επισήμως: «οριστική μεταβίβαση δικαιωμάτων εν ζωή»)
Αφορά περιπτώσεις όπου κάποιος αποφασίζει να αποχωρήσει από τον αγροτικό τομέα — γιατί δεν τα βγάζει πέρα, γιατί αλλάζει επάγγελμα ή γιατί επιθυμεί να βοηθήσει ένα άλλο άτομο να ενταχθεί σε κάποιο πρόγραμμα (όπως οι Νέοι Γεωργοί ή τα Σχέδια Βελτίωσης). Σε αυτή την περίπτωση, τα απαιτούμενα δικαιολογητικά περιλαμβάνουν το συμβόλαιο (πώλησης, δωρεάς ή παραχώρησης), το αντίγραφο Ε9 ή άλλο αποδεικτικό ιδιοκτησίας, το πιστοποιητικό μεταγραφής ή το απόσπασμα από το Κτηματολόγιο, καθώς και, εφόσον απαιτείται, φορολογική ενημερότητα ή υπεύθυνη δήλωση.
2. Όταν ο κάτοχος έχει αποβιώσει και μεταβιβάζονται τα δικαιώματά του
(επισήμως: «μεταβίβαση λόγω κληρονομιάς»)
Αυτές είναι οι πιο σύνθετες περιπτώσεις. Συγγενείς εξ αίματος ή εξ αγχιστείας καλούνται να μεταφέρουν τα δικαιώματα του εκλιπόντος, ώστε να μην χαθούν. Όταν οι διαδικασίες αποδοχής κληρονομιάς δεν έχουν ακόμη ολοκληρωθεί, η κατάσταση περιπλέκεται σημαντικά.
Τα απαιτούμενα δικαιολογητικά διαφέρουν ανά περίπτωση, αλλά συνήθως περιλαμβάνουν τη ληξιαρχική πράξη θανάτου, πιστοποιητικό περί μη δημοσίευσης άλλης διαθήκης, πιστοποιητικό περί μη αποποίησης της κληρονομιάς, πιστοποιητικό εγγύτερων συγγενών, πιστοποιητικό οικογενειακής κατάστασης και -εφόσον υπάρχει- πρακτικό δημοσίευσης διαθήκης. Επιπλέον, απαιτείται το Ε9 ή άλλο αποδεικτικό ιδιοκτησίας, καθώς και υπεύθυνη δήλωση ή συμφωνία μεταξύ των κληρονόμων, όταν είναι περισσότεροι του ενός.
Παραδείγματα από την πράξη
Μεταβίβαση εν ζωή - ζωικό κεφάλαιο
Ο Μιχάλης διατηρούσε 40 πρόβατα σε ιδιόκτητη μονάδα, δηλωμένα κανονικά μέσω ΟΣΔΕ, και κατείχε δικαιώματα βοσκοτόπων. Τα τελευταία χρόνια, όμως, οι τιμές των ζωοτροφών ανέβηκαν, οι επιδοτήσεις καθυστερούσαν, και η οικογένεια δυσκολευόταν οικονομικά.
Τελικά αποφάσισε να παραχωρήσει τη μονάδα του και τα αντίστοιχα δικαιώματα στον ανιψιό του, ώστε να τον βοηθήσει να ενταχθεί στο μέτρο των Νέων Γεωργών. Η μεταβίβαση πραγματοποιήθηκε εντός ενεργού περιόδου ΟΣΔΕ, καταχωρήθηκε κανονικά μέσω της διαδικασίας (Φ1), και εγκρίθηκε από τις αρμόδιες υπηρεσίες.
Ο νέος δικαιούχος πληρώθηκε στην τελευταία πληρωμή των Οικολογικών Σχημάτων (τέλη Μαρτίου 2025), αρκετούς μήνες μετά την υποβολή της πράξης. Παρόλο που η διαδικασία καταχωρήθηκε έγκαιρα, ο χρόνος ελέγχου και η σταδιακή εκκαθάριση καθυστέρησαν σημαντικά την πληρωμή.
Μεταβίβαση λόγω κληρονομιάς - φυτικό κεφάλαιο ελαιών
Ο Δημήτρης, ελαιοπαραγωγός, είχε ενταχθεί κανονικά στο ΟΣΔΕ και κατείχε δικαιώματα ενιαίας ενίσχυσης σε καλλιέργεια ελαιώνων. Μετά τον θάνατό του, τα δύο του παιδιά επιχείρησαν να προχωρήσουν στη μεταβίβαση των δικαιωμάτων (Φ5), ώστε να συνεχίσουν την παραγωγή.
Η διαδικασία παραμένει σε εκκρεμότητα. Αν και η αίτηση μεταβίβασης έχει υποβληθεί εμπρόθεσμα και συνοδεύεται από πλήρη δικαιολογητικά, οι νέοι δικαιούχοι δεν έχουν ακόμη πληρωθεί - ούτε για τη βασική ενίσχυση, ούτε για τα οικολογικά σχήματα - λόγω της καθυστέρησης στην ολοκλήρωση των ελέγχων και της αποστολής των εγκεκριμένων πακέτων προς πληρωμή.
Όταν η σιωπή κοστίζει
Το κράτος γνωρίζει τις δυσκολίες, αλλά δεν παρεμβαίνει εγκαίρως.
Η διαδοχή της γης δεν είναι μια απλή μεταβίβαση τίτλων - είναι μια αλυσίδα που αν σπάσει, χάνεται κάτι πολύ μεγαλύτερο: η εμπιστοσύνη στη συνέχεια. Αν το πρώτο βήμα του νέου παραγωγού είναι ένα λάθος ή μια απώλεια, τότε η αγροτική επιχειρηματικότητα ξεκινά με χρέος – οικονομικό και ψυχολογικό.
Το πρόβλημα επιτείνεται από τις νέες απαιτήσεις της ΚΑΠ 2023 - 2027. Τα οικολογικά σχήματα, οι ενισχύσεις και τα προγράμματα στήριξης συνοδεύονται πλέον από προϋποθέσεις και γραφειοκρατία που δυσκολεύουν ακόμα περισσότερο όσους δεν έχουν καθοδήγηση από την αρχή.Και η πολιτεία, αν και δεν αδιαφορεί, δείχνει να επενδύει περισσότερο στην πρόληψη λαθών... όταν είναι πια αργά.
Το κράτος ως απλός θεατής της διαδοχής
Η απουσία δομών για υποστήριξη της αγροτικής μετάβασης.
Η απουσία δομών για την υποστήριξη της αγροτικής μετάβασης είναι εμφανής. Ο νεοεισερχόμενος αγρότης μένει να ''κολυμπήσει μόνος του'', χωρίς καθοδήγηση, ουσιαστικό πρόγραμμα ή κίνητρα για ομαλή αλλαγή σκυτάλης.
Αντίθετα, σε χώρες όπως η Γαλλία και η Γερμανία, η διαδοχή συνοδεύεται από οργανωμένες δομές: ενίσχυση εγκατάστασης, συμβουλευτική, σεμινάρια και φορολογικά κίνητρα. Εκεί, ο νέος αγρότης δεν είναι απλώς αποδέκτης τίτλων, αλλά εντάσσεται ενεργά στη νέα του θέση.Στην Ελλάδα, η υποστήριξη περιορίζεται συχνά σε ένα έντυπο και μια ευχή "καλή τύχη". Και συχνά, δεν αρκεί.
Τέσσερις απλές προτάσεις. Μια μεγάλη διαφορά
Προτάσεις που μπορούν να στηρίξουν έμπρακτα τη νέα γενιά αγροτών.
Αν θέλουμε μια νέα γενιά που να μένει στην παραγωγή, πρέπει να ξεκινήσουμε από την αρχή της πορείας της. Αυτό σημαίνει: να δημιουργηθεί ένας ''φάκελος διαδοχής'' με οδηγίες και προθεσμίες, να υπάρχει διαδικτυακή πλατφόρμα με check list και έγκαιρη ενημέρωση, μια τεχνική γραμμή υποστήριξης για τον πρώτο χρόνο, και φυσικά, κίνητρα και ελαφρύνσεις για τις οικογενειακές μεταβιβάσεις. Όχι γιατί ''πρέπει'', αλλά γιατί αυτό σημαίνει αγροτική πολιτική με συνέχεια και σεβασμό.
Η αγροτική γη δεν είναι απλώς περιουσία. Είναι ευθύνη, συνέπεια, σχέδιο. Αν θέλουμε να στηρίξουμε τη νεανική γεωργία, ας ξεκινήσουμε στηρίζοντας τη διαδοχή. Όχι με υποσχέσεις. Με υποστήριξη που μένει!
Συχνές Ερωτήσεις
1. Ποια είναι η βασική υποχρέωση μετά τη μεταβίβαση;
Η ενημέρωση της δήλωσης ΟΣΔΕ και του ΜΑΑΕ με τα νέα στοιχεία. Αν δεν δηλωθεί εγκαίρως ο νέος ιδιοκτήτης, δεν αναγνωρίζεται ως ενεργός παραγωγός.
2. Αν δεν κάνω καμία ενέργεια, τι κινδυνεύω να χάσω;
Ενισχύσεις, προγράμματα, δικαιώματα. Ακόμα κι αν η γη είναι στο όνομά σας, χωρίς ενεργή δήλωση, δεν θεωρείστε δικαιούχος.
3. Χρειάζομαι γεωπόνο;
Ναι. Η διαδικασία είναι σύνθετη και απαιτεί εμπειρία. Ο γεωπόνος ή το ΚΥΔ θα σας καθοδηγήσει.
4. Μπορώ να μπω στο πρόγραμμα νέων γεωργών;
Ναι, αρκεί να πληρούνται οι προϋποθέσεις. Προσοχή στις ημερομηνίες και σε προηγούμενες δηλώσεις.
5. Πού μπορώ να ενημερωθώ;
Στα τοπικά ΚΥΔ, στην ιστοσελίδα του ΟΠΕΚΕΠΕ και στο cap.gov.gr. Ιδιαίτερα χρήσιμη είναι η υποστήριξη γεωπόνου ή λογιστή.