 |
| Tο 10% των μεγαλύτερων ιδιοκτητών γης ελέγχει το 89% της γεωργικής γης του πλανήτη |
Η έκθεση The Status of Land Tenure and Governance (2026) των FAO, ILC και CIRAD, βασισμένη σε δεδομένα από 131 χώρες, αποτυπώνει πόσο άνιση είναι στην πραγματικότητα η κατανομή της γεωργικής γης.
Οι εκμεταλλεύσεις μεγαλύτερες από 10.000 στρέμματα (1.000 εκτάρια) αντιστοιχούν μόλις στο 0,1% του συνόλου των γεωργικών εκμεταλλεύσεων παγκοσμίως, όμως διαχειρίζονται πάνω από το μισό της γεωργικής γης του πλανήτη.
Στον αντίποδα, σχεδόν 500 εκατομμύρια εκμεταλλεύσεις έχουν έκταση μικρότερη από 20 στρέμματα (2 εκτάρια). Οι μικρές αυτές εκμεταλλεύσεις αντιπροσωπεύουν περίπου το 85% όλων των αγροτικών μονάδων, αλλά καλλιεργούν μόλις το 9% της συνολικής γεωργικής γης.
 |
| . |
Η παγκόσμια εικόνα γίνεται πιο ξεκάθαρη όταν εξεταστεί ανά γεωγραφική περιοχή.
Στην Ανατολική και Νοτιοανατολική Ασία, το μέσο μέγεθος γεωργικής εκμετάλλευσης είναι μόλις 8 στρέμματα (0,8 εκτάρια). Στη Νότια Ασία φτάνει περίπου τα 11 στρέμματα (1,1 εκτάρια), ενώ στην Υποσαχάρια Αφρική τα 23 στρέμματα (2,3 εκτάρια). Και στις τρεις αυτές περιοχές, η γεωργία αναπτύχθηκε σε περιβάλλοντα με υψηλή πληθυσμιακή πυκνότητα, όπου οι παραγωγοί καλλιεργούν μικρά αγροτεμάχια, συχνά στο πλαίσιο συστημάτων αυτάρκειας, στα οποία μεγάλο μέρος της παραγωγής προορίζεται για την κάλυψη των αναγκών του ίδιου του νοικοκυριού.
Σε άλλες περιοχές του κόσμου, όμως, η κλίμακα αλλάζει εντελώς.
Στην Ευρώπη και την Κεντρική Ασία, το μέσο μέγεθος εκμετάλλευσης φτάνει τα 189 στρέμματα (18,9 εκτάρια). Στη Λατινική Αμερική και την Καραϊβική ανεβαίνει στα 456 στρέμματα (45,6 εκτάρια), ενώ στη Βόρεια Αμερική αγγίζει τα 2.002 στρέμματα (200,2 εκτάρια).
Η πιο ακραία περίπτωση είναι η Ωκεανία, όπου το μέσο μέγεθος εκμετάλλευσης φτάνει τα 17.565 στρέμματα (1.756,5 εκτάρια), κυρίως λόγω των τεράστιων εκτάσεων εκτροφής βοοειδών και προβάτων στην Αυστραλία και τη Νέα Ζηλανδία.
Σε αυτές τις περιοχές κυριαρχεί η μεγάλης κλίμακας εμπορική γεωργία, ενώ η γεωργική γη έχει συγκεντρωθεί σε μεγαλύτερες εκμεταλλεύσεις μέσα από δεκαετίες μηχανοποίησης, αγροτικής πολιτικής και πιέσεων της αγοράς.
Το 10% των μεγαλύτερων ιδιοκτητών ελέγχει το μεγαλύτερο μέρος της γεωργικής γης
Το μέγεθος μιας γεωργικής εκμετάλλευσης δείχνει μόνο ένα μέρος της εικόνας. Πιο σημαντικό είναι πόση συνολική γεωργική γη συγκεντρώνεται στα χέρια των μεγαλύτερων ιδιοκτητών, γιατί αυτό επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο κατανέμονται το εισόδημα, οι πόροι και η πολιτική επιρροή στον αγροτικό τομέα.
Κατά μέσο όρο, στις χώρες που εξετάστηκαν, το 10% των μεγαλύτερων κατόχων γεωργικής γης διαχειρίζεται περίπου το 56% της γεωργικής γης. Ακόμη και αυτό δείχνει μια έντονη συγκέντρωση.
Η έκθεση όμως εξετάζει την εικόνα και με έναν δεύτερο τρόπο. Αντί να υπολογίζει τον μέσο όρο για κάθε χώρα ξεχωριστά, συγκεντρώνει όλα τα δεδομένα μαζί και εξετάζει πώς κατανέμεται η γεωργική γη παγκοσμίως συνολικά. Με αυτή τη μέθοδο, το αποτέλεσμα είναι ακόμη πιο άνισο: το 10% των μεγαλύτερων κατόχων γης ελέγχει περίπου το 89% της γεωργικής γης του πλανήτη.
Στον αντίποδα, το μικρότερο 40% των κατόχων γης καλλιεργεί κατά μέσο όρο περίπου το 6% της γεωργικής γης, ενώ σε παγκόσμιο επίπεδο το ποσοστό αυτό πέφτει λίγο πάνω από το 1%.
 |
| . |
Η Βόρεια Αμερική ακολουθεί με περίπου 79% της γεωργικής γης να βρίσκεται στα χέρια του 10% των μεγαλύτερων ιδιοκτητών.
Η Νότια Ασία εμφανίζει την πιο ισορροπημένη εικόνα. Εκεί, το 10% των μεγαλύτερων κατόχων γης κατέχει περίπου το 37% της γεωργικής γης, ενώ το μικρότερο 40% διαχειρίζεται περίπου το 10%. Αυτό αντανακλά τη μακρά ιστορία αγροτικών μεταρρυθμίσεων αλλά και την ισχυρή παρουσία μικρών οικογενειακών εκμεταλλεύσεων.
Στην Αφρική η εικόνα είναι γενικά παρόμοια, με μια σημαντική εξαίρεση: τη Νότια Αφρική, όπου οι πολιτικές γης της περιόδου του απαρτχάιντ δημιούργησαν μια έντονη συγκέντρωση ιδιοκτησίας που εξακολουθεί να επηρεάζει την κατανομή της γεωργικής γης μέχρι σήμερα.
Όταν εξετάζεται μόνο η γη με νόμιμα δικαιώματα, η ανισότητα γίνεται ακόμη μεγαλύτερη
Όλα τα παραπάνω στοιχεία βασίζονται στη συνολική γη που καλλιεργείται από τους παραγωγούς, ανεξάρτητα από το αν διαθέτουν επίσημα έγγραφα που αποδεικνύουν το δικαίωμά τους σε αυτή. Όταν όμως η έκθεση περιορίζει την ανάλυση μόνο στη γη για την οποία υπάρχουν καταγεγραμμένα ή νομικά αναγνωρισμένα δικαιώματα ιδιοκτησίας ή χρήσης, η ανισότητα αυξάνεται σε όλες τις χώρες που εξετάστηκαν.
Τα πιο έντονα παραδείγματα εμφανίζονται στην Υποσαχάρια Αφρική. Στο Μάλι, τον Νίγηρα και τη Γουινέα-Μπισάου, το 10% των μεγαλύτερων κατόχων γης ελέγχει το σύνολο της γης που διαθέτει επίσημη καταγραφή, ενώ το μικρότερο 40% δεν κατέχει καμία από αυτές τις εκτάσεις. Παρόμοια εικόνα παρατηρείται και στο Μπενίν, την Ακτή Ελεφαντοστού, τη Σενεγάλη και το Τόγκο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι μικροκαλλιεργητές σε αυτές τις χώρες δεν έχουν πρόσβαση σε γη. Πολλοί καλλιεργούν αγροτεμάχια που κατέχουν μέσω παραδοσιακών ή άτυπων συμφωνιών. Ωστόσο, χωρίς επίσημα έγγραφα δεν έχουν νομική προστασία απέναντι σε πιθανή απώλεια της γης, δεν μπορούν να χρησιμοποιήσουν τη γη ως εγγύηση για δάνεια, και συχνά δεν εμφανίζονται στα επίσημα μητρώα γης των κρατών.
Στη Λατινική Αμερική, το ποσοστό γης που κατέχει το 10% των μεγαλύτερων ιδιοκτητών αυξάνεται επίσης αισθητά όταν εξετάζεται μόνο η γη με επίσημη καταγραφή. Αντίθετα, χώρες όπως η Καμπότζη και η Μιανμάρ εμφανίζουν μικρότερες διαφορές, γεγονός που υποδηλώνει ότι σε ορισμένες περιοχές της Ασίας η πρόσβαση στη γη είναι πιο ισορροπημένη ανεξάρτητα από το καθεστώς επίσημης κατοχής.
Tο μοτίβο αυτό επιβεβαιώνει κάτι που πολλοί οικογενειακοί παραγωγοί γνωρίζουν ήδη από εμπειρία. Είναι αλλο πράγμα να καλλιεργεί κανείς μια γη και άλλο να έχει νομικά κατοχυρωμένο δικαίωμα σε αυτή. Αυτή η διαφορά γίνεται κρίσιμη όταν τα κρατικά προγράμματα στήριξης, οι επιδοτήσεις ή τα χρηματοδοτικά εργαλεία απαιτούν απόδειξη ιδιοκτησίας ή κατοχής της γης.
Γιατί η γεωργική γη συγκεντρώνεται σε όλο και λιγότερους ιδιοκτήτες
Δύο βασικές τάσεις επιταχύνουν τη συγκέντρωση της γεωργικής γης σε λιγότερα χέρια.
Η πρώτη είναι οι μεγάλες εξαγορές γεωργικής γης. Από το 2000 και μετά, ξένοι και μεγάλοι εγχώριοι επενδυτές έχουν αποκτήσει τουλάχιστον 267 εκατομμύρια στρέμματα (26,7 εκατομμύρια εκτάρια) γεωργικής γης παγκοσμίως, σύμφωνα με στοιχεία της βάσης δεδομένων Land Matrix που επικαλείται η έκθεση. Πιο πρόσφατες εκτιμήσεις ανεβάζουν το μέγεθος αυτό ακόμη υψηλότερα, περίπου στα 300–330 εκατομμύρια στρέμματα (30–33 εκατομμύρια εκτάρια).
Η Αφρική συγκεντρώνει περίπου το 42% αυτών των συμφωνιών, που αντιστοιχούν σε περίπου 100 εκατομμύρια στρέμματα (10 εκατομμύρια εκτάρια). Το μέσο μέγεθος μιας τέτοιας συναλλαγής φτάνει τα 290.000 στρέμματα (29.000 εκτάρια). Πολλές από αυτές τις επενδύσεις αφορούν γη που στο παρελθόν θεωρούνταν περιθωριακή, αλλά πλέον θεωρείται ελκυστική λόγω της ανόδου των τιμών των τροφίμων και του αυξανόμενου ενδιαφέροντος για έργα αποθήκευσης άνθρακα.
Η δεύτερη τάση είναι ο αυξανόμενος ρόλος των χρηματοοικονομικών επενδυτών. Εταιρείες και χρηματοπιστωτικοί οργανισμοί συμμετέχουν πλέον περίπου στο 70% των μεγάλων συναλλαγών γεωργικής γης που καταγράφονται παγκοσμίως. Μάλιστα, τα συνταξιοδοτικά ταμεία αποτελούν περίπου το 51% των επενδυτών σε αυτή την κατηγορία.
Οι περισσότεροι από αυτούς τους επενδυτές (73%) δεν κατέχουν τη γη άμεσα, αλλά δραστηριοποιούνται μέσω εταιρικών σχημάτων συμμετοχών και μετοχικής ιδιοκτησίας. Αυτό καθιστά όλο και πιο δύσκολο για τις κυβερνήσεις και τους οργανισμούς παρακολούθησης να εντοπίσουν πόση γη ελέγχει πραγματικά κάθε επενδυτής.
Όταν η πρόσβαση στη γη γίνεται όλο και πιο δύσκολη
Η δίκαιη πρόσβαση στη γεωργική γη αποτελεί έναν από τους παράγοντες που συνδέονται άμεσα με τη μείωση της φτώχειας και τη βελτίωση της επισιτιστικής ασφάλειας. Όπως επισημαίνει η έκθεση, χώρες όπου η γεωργική γη κατανέμεται πιο ισορροπημένα έχουν ιστορικά παρουσιάσει ισχυρότερη οικονομική ανάπτυξη. Αντίθετα, σε χώρες όπου δεν εφαρμόστηκαν αποτελεσματικές πολιτικές αναδιανομής της γης, η αγροτική φτώχεια τείνει να παραμένει υψηλή και η διαρθρωτική αλλαγή της οικονομίας να προχωρά πιο αργά.
Περισσότερες από 400 εκατομμύρια γεωργικές εκμεταλλεύσεις με λιγότερα από 20 στρέμματα (2 εκτάρια) επηρεάζονται άμεσα το αν ένας παραγωγός μπορεί να λάβει τραπεζικό δάνειο, να συμμετάσχει σε κρατικά προγράμματα στήριξης ή να επενδύσει σε πιο βιώσιμες καλλιεργητικές πρακτικές, οι οποίες συχνά απαιτούν μακροχρόνια ασφάλεια στη χρήση της γης.
Οι λύσεις μπορεί να διαφέρουν από χώρα σε χώρα. Μπορούν να περιλαμβάνουν καλύτερη πρόσβαση των μικρών παραγωγών στις αγορές, συνεταιριστικά μοντέλα ιδιοκτησίας, μεταρρυθμίσεις στο καθεστώς κατοχής της γης ή ρυθμίσεις που περιορίζουν τη συγκέντρωση μεγάλων εκτάσεων από εταιρείες. Σε κάθε περίπτωση, οι πολιτικές πρέπει να ανταποκρίνονται σε αυτό που δείχνουν τα δεδομένα.
Και τα δεδομένα δείχνουν ότι στο σημερινό παγκόσμιο αγροδιατροφικό σύστημα η γεωργική γη γίνεται όλο και λιγότερο προσβάσιμη για τους ανθρώπους που καλλιεργούν το μεγαλύτερο μέρος της τροφής του πλανήτη.
Πηγές
- FAO, ILC and CIRAD. 2026. The status of land tenure and governance. Rome and Paris.
- Lowder, S., Aslihan, A., Cabrera-Cevallos, C.E., O'Neill, M., & de la O Campos, A.P. (2025). Farms, farm size, and farmland distribution: An update with most recent data and improved methodology. ESA Working Paper. Rome, FAO.